# Sự lớn lên và sinh sản của tế bào – Sinh học lớp 6, Bài 20

> Vết xước ở đầu gối tự liền lại, chiếc áo năm ngoái năm nay đã chật. Cả hai chuyện đều do cùng một việc diễn ra âm thầm trong cơ thể bạn: tế bào lớn lên rồi sinh sản.

- Trang bài: https://anim.vn/lop-6/sinh-hoc/bai-20-su-lon-len-va-sinh-san-cua-te-bao/
- Video: https://youtu.be/Pez_RAo85zs (7:15)
- Thuộc: Sinh học lớp 6 · Bài 20
- Bài tập về nhà (PDF, có lời giải): https://anim.vn/media/lop6-sinh-hoc-bai-20/bai-tap-ve-nha.pdf

## Mục lục video

- 0:00 Mở đầu: da mới ở đâu ra?
- 0:20 Chuyện bên lề: tế bào sinh ra từ tế bào
- 1:00 Sự lớn lên của tế bào
- 1:47 Sự sinh sản (phân chia) của tế bào
- 2:29 Ý nghĩa của lớn lên và sinh sản
- 3:11 Ghi nhớ
- 3:38 Dạng 1: Đếm tế bào sau các lần phân chia
- 4:52 Dạng 2: Lớn lên hay sinh sản?
- 5:47 Dạng 3: Giải thích hiện tượng
- 6:50 Kết bài

> Vết xước ở đầu gối tự liền lại, chiếc áo năm ngoái năm nay đã chật. Cả hai chuyện đều do cùng một việc diễn ra âm thầm trong cơ thể bạn: **tế bào lớn lên rồi sinh sản**.

## 1. Tế bào lớn lên nhờ trao đổi chất

Tế bào con vừa hình thành thì rất bé. Nó lấy chất dinh dưỡng từ bên ngoài, biến thành chất của mình (**trao đổi chất**), nên to dần và nặng dần, cho tới khi thành **tế bào trưởng thành**. Phần to lên nhiều nhất là **tế bào chất**; nhân gần như không đổi.

- **Ví dụ 1 (củ hành trên cốc nước).** Đặt củ hành lên miệng cốc nước, vài ngày sau rễ trắng mọc dài ra. Rễ dài ra một phần vì các tế bào ở rễ đang to lên.
- **Ví dụ 2 (tế bào có lớn mãi được không?).** Không. Tế bào càng to thì chất dinh dưỡng đi từ màng vào tới giữa càng chậm, tế bào "nuôi" không kịp phần bên trong. Vì vậy tế bào chỉ lớn tới một kích thước nhất định rồi dừng.

## 2. Tế bào sinh sản bằng cách phân chia

Tế bào trưởng thành, lớn tới một kích thước nhất định, sẽ **phân chia**: một nhân tách thành hai nhân, rồi tế bào chất chia đôi. Kết quả: **1 tế bào mẹ → 2 tế bào con**. Hai tế bào con lại lớn lên rồi lại phân chia.

Mỗi lần phân chia, số tế bào gấp đôi: 1 → 2 → 4 → 8 → … Sau **n lần**, từ 1 tế bào có **2ⁿ tế bào**.

- **Ví dụ 1.** Sau 4 lần phân chia: 2⁴ = 2 · 2 · 2 · 2 = 16 tế bào.
- **Ví dụ 2.** Chỉ cần 10 lần phân chia, đã có 2¹⁰ = 1 024 tế bào.

## 3. Ý nghĩa

| Việc | Diễn ra thế nào | Ví dụ |
|---|---|---|
| **Giúp cơ thể lớn lên** | số tế bào tăng, mỗi tế bào lại to ra | cây cà chua con cao một gang tay, hai tháng sau cao ngang ngực |
| **Thay tế bào cũ** | tế bào mới thay tế bào già, chết, bị tổn thương | vết xước ở đầu gối liền lại |

- Khi cơ thể đã **ngừng cao**, tế bào **vẫn tiếp tục sinh sản** để thay tế bào cũ.
- **Sinh vật đơn bào** (cơ thể chỉ có 1 tế bào, như trùng giày) lớn lên chỉ nhờ tế bào ấy to ra.

## Bảng ghi nhớ

| Từ | Nghĩa |
|---|---|
| Trao đổi chất | tế bào lấy chất dinh dưỡng vào, biến thành chất của mình |
| Tế bào trưởng thành | tế bào đã lớn tới kích thước nhất định, sẵn sàng phân chia |
| Sinh sản (phân chia) | 1 tế bào mẹ → 2 tế bào con |
| 2ⁿ | số tế bào tạo ra từ 1 tế bào sau n lần phân chia |
| Đơn bào / đa bào | cơ thể có 1 tế bào / nhiều tế bào |

## Lỗi hay gặp

1. **Lấy số lần nhân 2.** Phân chia 5 lần không phải 5 · 2 = 10 tế bào. Mỗi lần là *gấp đôi*: 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 2⁵ = 32.
2. **Nghĩ tế bào con sinh ra là chia tiếp ngay.** Tế bào con phải lớn lên thành tế bào trưởng thành rồi mới phân chia.
3. **Nghĩ cơ thể lớn lên chỉ vì tế bào to ra.** Tế bào không thể to mãi. Cơ thể đa bào lớn lên chủ yếu nhờ số tế bào tăng (và mỗi tế bào to ra tới mức trưởng thành).
4. **Nghĩ ngừng cao là tế bào ngừng sinh sản.** Tế bào vẫn phân chia để thay tế bào già, chết, bị tổn thương.
5. **Lẫn "lớn lên" với "sinh sản".** Kích thước tăng là lớn lên; số lượng tăng là sinh sản.

## Bài tập theo dạng

### Dạng 1. Đếm tế bào sau các lần phân chia

Cách làm: mỗi lần phân chia thì nhân đôi. 1 tế bào sau n lần → 2ⁿ tế bào. Có a tế bào ban đầu → a · 2ⁿ.

**Bài 1.**
a) Một tế bào phân chia 5 lần liên tiếp. Có bao nhiêu tế bào con?
b) Có 3 tế bào, mỗi tế bào phân chia 4 lần. Tổng cộng có bao nhiêu tế bào?
c) Từ 1 tế bào, cần mấy lần phân chia để có 64 tế bào?

<details><summary>Đáp án</summary>

a) 2⁵ = 32 tế bào (không phải 5 · 2 = 10).
b) Mỗi tế bào cho 2⁴ = 16; tổng 3 · 16 = 48 tế bào.
c) 1 → 2 → 4 → 8 → 16 → 32 → 64: 6 lần (64 = 2⁶).
</details>

**Bài 2.** Một tế bào cứ 20 phút phân chia một lần. Sau 2 giờ, từ 1 tế bào có bao nhiêu tế bào (coi như không tế bào nào chết)?

<details><summary>Đáp án</summary>

2 giờ = 120 phút → 120 : 20 = 6 lần phân chia → 2⁶ = 64 tế bào.
</details>

### Dạng 2. Lớn lên hay sinh sản?

Cách làm: xem cái gì thay đổi. Kích thước tăng → lớn lên. Số lượng tăng → sinh sản.

**Bài 3.**
a) Một tế bào rễ hành dài gấp đôi sau một ngày, nhưng vẫn chỉ là một tế bào. Đây là quá trình nào?
b) Đúng hay sai: "Tế bào con vừa sinh ra là phân chia ngay."
c) Xếp theo đúng thứ tự: (1) nhân tách làm hai; (2) hai tế bào con hình thành; (3) tế bào con lớn lên; (4) tế bào chất chia đôi.

<details><summary>Đáp án</summary>

a) Sự lớn lên (số lượng không đổi, kích thước tăng).
b) Sai. Tế bào con phải lớn lên thành tế bào trưởng thành rồi mới phân chia.
c) (3) → (1) → (4) → (2).
</details>

### Dạng 3. Giải thích hiện tượng

Cách làm: tìm xem tế bào to ra, nhiều lên, hay được thay mới, rồi nối với hiện tượng.

**Bài 4.**
a) Thằn lằn đứt đuôi, vài tuần sau mọc lại đuôi mới. Nhờ quá trình nào?
b) Cây bưởi con cao 20 cm, một năm sau cao 1,5 m. Mai nói: "Vì mỗi tế bào to lên gấp nhiều lần." Mai nói đủ chưa?
c) Bác Minh 40 tuổi, không cao thêm nữa. Tế bào của bác có ngừng sinh sản không?

<details><summary>Đáp án</summary>

a) Tế bào ở chỗ đứt lớn lên và phân chia liên tục, tạo tế bào mới bù phần đã mất.
b) Chưa đủ. Tế bào không thể to mãi; cây cao lên vì tế bào vừa to ra, vừa tăng số lượng nhờ sinh sản.
c) Không ngừng. Tế bào vẫn phân chia để thay tế bào già và tế bào chết (da thay mới, vết đứt tay vẫn lành).
</details>

## Chuyện bên lề

- **Tế bào mới từ đâu ra?** Gần 200 năm trước, khi học thuyết tế bào vừa ra đời (1838–1839), nhiều nhà khoa học còn tin tế bào mới tự "kết tinh", giống hạt muối hiện ra khi nước biển cạn.
- **Người soi trứng ếch.** Năm 1852, bác sĩ Robert Remak ở Berlin soi trứng ếch dưới kính hiển vi và thấy một tế bào tách thành 2, rồi 4, rồi 8. Ông kết luận: tế bào chỉ sinh ra từ tế bào có trước. Năm 1855, bác sĩ Rudolf Virchow đưa ý đó thành câu nổi tiếng: "Mọi tế bào đều sinh ra từ tế bào." Có sử gia cho rằng Remak đã không được ghi công xứng đáng.
- **Cái tên "nguyên phân".** Năm 1882, Walther Flemming nhuộm màu tế bào kì giông và mô tả kĩ cảnh nhân phân chia. Ông gọi quá trình ấy là *mitosis*, lấy từ chữ Hy Lạp nghĩa là "sợi chỉ", vì trong nhân hiện ra những sợi nhỏ.
- **Ngay lúc này.** Mỗi giây, cơ thể người thay gần 4 triệu tế bào, nhiều nhất là tế bào máu và tế bào lót ruột. Lớp lót dạ dày được thay sau vài ngày, lớp ngoài của da sau vài tuần.
- **Khi phân chia mất kiểm soát.** Bình thường cơ thể chỉ tạo vừa đủ tế bào để bù số cần thay. Nếu tế bào cứ phân chia không dừng, chúng tạo thành khối u. Hiểu sự phân chia tế bào là bước đầu để chữa ung thư.

## Trò chơi 5 phút ở nhà: gấp giấy nhân đôi

Lấy một tờ giấy báo. Mỗi lần gấp đôi, số lớp giấy tăng gấp đôi, giống hệt số tế bào sau mỗi lần phân chia. Trước khi gấp, bạn đoán xem sau 6 lần gấp có bao nhiêu lớp, rồi gấp và đếm thử (đáp án: 2⁶ = 64 lớp). Bạn gấp được tối đa mấy lần? Lúc đó có bao nhiêu lớp?

## Lời thoại video

### 0:00 Mở đầu: da mới ở đâu ra?

Tuần trước bạn ngã xe, đầu gối xước một mảng. Hôm nay nhìn lại, da đã liền như chưa có gì. Còn chiếc áo đồng phục năm ngoái, năm nay mặc đã ngắn tay. Da mới ở đâu ra? Và bạn cao lên nhờ cái gì? Cả hai câu hỏi có chung một câu trả lời: tế bào lớn lên và sinh sản.

### 0:20 Chuyện bên lề: tế bào sinh ra từ tế bào

Gần 200 năm trước, người ta đã biết sinh vật được tạo nên từ tế bào. Nhưng tế bào mới từ đâu ra thì chưa ai rõ. Năm 1839, người ta còn tin rằng tế bào mới tự kết tinh, giống hạt muối hiện ra khi nước biển cạn. Đến năm 1852, bác sĩ Robert Remak ngồi soi trứng ếch dưới kính hiển vi. Ông thấy một tế bào tách thành 2, rồi thành 4, thành 8. Ông kết luận: tế bào chỉ sinh ra từ tế bào có trước. 3 năm sau, bác sĩ Virchow đưa ý đó thành một câu nổi tiếng: mọi tế bào đều sinh ra từ tế bào.

### 1:00 Sự lớn lên của tế bào

Trước hết là sự lớn lên. Tế bào con vừa hình thành thì rất bé. Nó lấy chất dinh dưỡng từ bên ngoài vào, biến thành chất của mình. Quá trình ấy gọi là trao đổi chất. Nhờ đó tế bào to dần và nặng dần, cho tới khi thành tế bào trưởng thành. Bạn để ý nhé: phần to lên nhiều nhất là tế bào chất, còn nhân thì gần như không đổi. Ví dụ 1: đặt củ hành lên miệng cốc nước. Rễ trắng dài ra từng ngày, một phần vì các tế bào ở rễ đang to lên. Ví dụ 2: vậy tế bào có lớn mãi thành quả bóng được không? Không. Tế bào càng to, chất dinh dưỡng từ màng đi vào tới giữa càng chậm. Lớn tới một cỡ nhất định, nó dừng lại.

### 1:47 Sự sinh sản (phân chia) của tế bào

Vậy tế bào trưởng thành làm gì tiếp? Nó sinh sản, bằng cách phân chia. Đầu tiên, 1 nhân tách thành 2 nhân, đi về hai phía. Sau đó tế bào chất cũng chia đôi, tách thành 2 tế bào. Kết quả: từ 1 tế bào mẹ, ta có 2 tế bào con. Hai tế bào con lại lớn lên, rồi lại phân chia. 2 thành 4, 4 thành 8. Mỗi lần phân chia, số tế bào gấp đôi. Sau n lần, từ 1 tế bào ta có 2ⁿ tế bào. Ví dụ 1: sau 4 lần phân chia, có 2⁴ = 16 tế bào. Ví dụ 2: chỉ cần 10 lần, con số đã là 1 024.

### 2:29 Ý nghĩa của lớn lên và sinh sản

Lớn lên và sinh sản để làm gì? Có 2 việc lớn. Việc thứ nhất: giúp cơ thể lớn lên. Số tế bào tăng, mỗi tế bào lại to ra, nên cả cơ thể cao và nặng thêm. Ví dụ: cây cà chua con cao một gang tay, 2 tháng sau đã cao ngang ngực bạn. Việc thứ hai: thay thế tế bào già, tế bào chết và tế bào bị tổn thương. Vết xước ở đầu gối liền lại, chính là nhờ tế bào da quanh đó phân chia, lấp kín chỗ trống. Vì thế, khi bạn đã ngừng cao, tế bào trong cơ thể vẫn tiếp tục sinh sản. Còn sinh vật đơn bào, cơ thể chỉ có 1 tế bào, như trùng giày, thì lớn lên chỉ nhờ tế bào ấy to ra.

### 3:11 Ghi nhớ

Chốt lại 3 ý. Một: tế bào lớn lên nhờ trao đổi chất. Hai: lớn tới một cỡ nhất định thì phân chia, 1 tế bào mẹ thành 2 tế bào con. Ba: nhờ đó cơ thể lớn lên và được thay tế bào mới. Ngay lúc này, mỗi giây cơ thể người thay gần 4 triệu tế bào. Còn khi tế bào phân chia mất kiểm soát, chúng tạo thành khối u. Hiểu sự phân chia tế bào là bước đầu để chữa ung thư.

### 3:38 Dạng 1: Đếm tế bào sau các lần phân chia

Dạng 1: tính số tế bào sau các lần phân chia. Cách làm: mỗi lần phân chia thì nhân đôi. 1 tế bào sau n lần cho 2ⁿ tế bào. Có nhiều tế bào ban đầu thì nhân thêm số đó. Bài 1, câu a. Một tế bào phân chia 5 lần liên tiếp. Có bao nhiêu tế bào con? Bạn hãy tạm dừng video và thử làm. Nhiều bạn lấy 5 · 2 = 10. Sai rồi, vì mỗi lần là gấp đôi chứ không phải cộng thêm 2. Phải nhân đôi 5 lần: 2, 4, 8, 16, 32. Tức 2⁵ = 32 tế bào. Câu b. Có 3 tế bào, mỗi tế bào phân chia 4 lần. Tổng cộng có bao nhiêu tế bào? 1 tế bào cho 2⁴ = 16. 3 tế bào thì 3 · 16 = 48. Câu c, hỏi ngược. Từ 1 tế bào, cần mấy lần phân chia để có 64 tế bào? Nhân đôi dần cho tới 64, rồi đếm số lần. Đếm được 6 lần.

### 4:52 Dạng 2: Lớn lên hay sinh sản?

Dạng 2: phân biệt lớn lên với sinh sản. Cách làm: xem cái gì thay đổi. Kích thước tăng là lớn lên. Số lượng tăng là sinh sản. Bài 2, câu a. Một tế bào rễ hành dài gấp đôi sau một ngày, nhưng vẫn chỉ là một tế bào. Đây là quá trình nào? Số lượng không đổi, chỉ kích thước tăng. Vậy đây là sự lớn lên. Câu b. Đúng hay sai: tế bào con vừa sinh ra là phân chia ngay. Sai. Tế bào con phải lớn lên thành tế bào trưởng thành, rồi mới phân chia. Câu c. Hãy xếp 4 việc sau theo đúng thứ tự. Trước hết, tế bào con lớn lên. Tiếp theo, nhân tách làm hai. Rồi tế bào chất chia đôi. Cuối cùng, hai tế bào con hình thành.

### 5:47 Dạng 3: Giải thích hiện tượng

Dạng 3: giải thích hiện tượng thực tế. Cách làm: tìm xem tế bào tăng kích thước, tăng số lượng, hay được thay mới. Rồi nối với hiện tượng. Bài 3, câu a. Thằn lằn đứt đuôi, vài tuần sau mọc lại đuôi mới. Nhờ quá trình nào? Tế bào ở chỗ đứt lớn lên và phân chia liên tục, tạo ra tế bào mới bù vào phần đã mất. Câu b. Cây bưởi con cao 20 cm, một năm sau cao 1,5 m. Bạn Mai nói: vì mỗi tế bào to lên gấp nhiều lần. Mai nói đủ chưa? Chưa đủ. Tế bào không thể to mãi. Cây cao lên vì tế bào vừa to ra, vừa tăng số lượng nhờ sinh sản. Câu c. Bác Minh 40 tuổi, không cao thêm nữa. Tế bào của bác có ngừng sinh sản không? Không ngừng. Tế bào vẫn phân chia để thay tế bào già và tế bào chết. Da của bác vẫn được thay mới, vết đứt tay vẫn lành.

### 6:50 Kết bài

Tóm lại: tế bào lớn lên nhờ trao đổi chất, rồi sinh sản bằng cách phân chia. Cứ mỗi lần là gấp đôi, sau n lần thành 2ⁿ. Nhờ vậy cơ thể lớn lên và luôn có tế bào mới thay tế bào cũ. Ăn đủ chất, ngủ đủ giấc và vận động đều, để tế bào của bạn làm tốt việc đó. Làm thêm phiếu bài tập về nhà để nhớ lâu hơn nhé!