# Phản ứng hoá học – Hoá học lớp 8, Bài 2 > Xé đôi một tờ giấy và đốt một tờ giấy đều làm tờ giấy thay đổi. Nhưng giấy xé rồi vẫn là giấy, còn giấy đốt rồi thành tro và khói, không quay lại được. Bài này giúp bạn hiểu sự khác nhau đó. - Trang bài: https://anim.vn/lop-8/hoa-hoc/bai-02-phan-ung-hoa-hoc/ - Video: https://youtu.be/YY11Xq4qt_0 (8:00) - Thuộc: Hoá học lớp 8 · Bài 2 - Bài tập về nhà (PDF, có lời giải): https://anim.vn/media/lop8-hoa-hoc-bai-02/bai-tap-ve-nha.pdf ## Mục lục video - 0:00 Xé giấy và đốt giấy - 0:48 Biến đổi vật lí, biến đổi hoá học - 1:28 Phản ứng hoá học là gì? - 2:16 Bên trong một phản ứng - 3:05 Bốn dấu hiệu nhận biết - 3:48 Toả nhiệt và thu nhiệt - 4:35 Dạng 1: Vật lí hay hoá học? - 5:26 Dạng 2: Phương trình dạng chữ - 6:22 Dạng 3: Dấu hiệu, toả hay thu nhiệt - 7:24 Tóm tắt Xé đôi một tờ giấy và đốt một tờ giấy đều làm tờ giấy thay đổi. Nhưng giấy xé rồi vẫn là giấy, còn giấy đốt rồi thành tro và khói, không quay lại được. Bài này giúp bạn hiểu sự khác nhau đó. ## 1. Biến đổi vật lí và biến đổi hoá học | | Biến đổi vật lí | Biến đổi hoá học | |---|---|---| | Điều xảy ra | Chất chỉ đổi **hình dạng, trạng thái** | Có **chất mới** sinh ra | | Ví dụ 1 | Thanh sô-cô-la chảy ra dưới nắng, để nguội lại cứng như cũ | Tờ giấy cháy thành tro và khói | | Ví dụ 2 | Quần áo ướt phơi khô (nước bay hơi) | Sữa để lâu hoá chua (đường trong sữa thành acid) | Câu hỏi để phân biệt chỉ có một: **có chất mới hay không?** ## 2. Phản ứng hoá học - **Phản ứng hoá học** là quá trình biến đổi chất này thành chất khác. - Chất ban đầu: **chất phản ứng** (chất tham gia). Chất mới sinh ra: **sản phẩm**. - **Phương trình dạng chữ**: Tên các chất phản ứng ⟶ Tên các sản phẩm. Ví dụ 1 (dải magnesium cháy sáng chói): > Magnesium + Oxygen ⟶ Magnesium oxide > Đọc: magnesium tác dụng với oxygen tạo thành magnesium oxide. Ví dụ 2 (bếp ga): > Methane + Oxygen ⟶ Carbon dioxide + Nước Trong lúc phản ứng, lượng chất phản ứng **giảm dần**, lượng sản phẩm **tăng dần**. Khi có ít nhất một chất phản ứng hết, phản ứng dừng: ta nói phản ứng **xảy ra hoàn toàn**. ## 3. Bên trong một phản ứng Trong phản ứng, **liên kết** giữa các nguyên tử trong phân tử chất đầu bị phá vỡ, các nguyên tử liên kết lại theo kiểu mới, tạo ra phân tử mới. - Ví dụ 1: 1 phân tử H₂ và 1 phân tử Cl₂ → 2 phân tử HCl. Trước: 2 H, 2 Cl. Sau: 2 H, 2 Cl. - Ví dụ 2: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O. Trước và sau đều có 1 C, 4 H, 4 O. **Nguyên tử không mất đi, cũng không tự sinh ra**; chỉ có cách liên kết thay đổi. Điều kiện để phản ứng xảy ra: các chất phải **tiếp xúc** với nhau; nhiều phản ứng cần **đun nóng**; một số cần **chất xúc tác**. ## 4. Dấu hiệu nhận biết có chất mới | Dấu hiệu | Ví dụ | |---|---| | Đổi màu | Miếng táo cắt ra để một lúc bị thâm nâu | | Có chất khí (sủi bọt) | Thả viên sủi vào nước | | Có chất kết tủa (chất rắn không tan) | Cặn trắng bám đáy ấm đun nước | | Toả nhiệt, phát sáng | Que diêm bùng cháy | ## 5. Phản ứng toả nhiệt và thu nhiệt - **Toả nhiệt**: giải phóng năng lượng (dạng nhiệt) ra môi trường. Ví dụ: đốt ga, đốt củi; túi sưởi ấm tay (bột sắt tác dụng với oxygen). - **Thu nhiệt**: nhận năng lượng (dạng nhiệt) trong suốt quá trình phản ứng; ngừng cấp nhiệt thì phản ứng dừng. Ví dụ: bột nở phân huỷ trong lò nướng làm bánh phồng; nung magnesium carbonate. - Ứng dụng: đốt than, xăng, dầu để nấu ăn, chạy xe, phát điện. Nhưng nhiên liệu hoá thạch không vô tận và thải nhiều CO₂. Than cháy thiếu không khí còn sinh **carbon monoxide (CO)** rất độc, không màu, không mùi: **không đốt than trong phòng kín**. ## Lỗi hay gặp 1. **Thấy sủi bọt là kết luận có phản ứng.** Nước sôi cũng sủi bọt, nhưng bọt là hơi nước, vẫn là nước: biến đổi vật lí. Dấu hiệu chỉ là gợi ý, điều quyết định là có chất mới. 2. **Tưởng mọi sự "tan" đều là vật lí.** Đường tan trong nước là vật lí (cô cạn thu lại đường). Vôi sống cho vào nước thì tác dụng với nước tạo calcium hydroxide và toả nhiều nhiệt: hoá học. 3. **Nghĩ rằng nguyên tử biến mất khi chất cháy.** Nguyên tử chỉ đổi "bạn" liên kết, chuyển sang chất mới (ví dụ thành khí bay đi). 4. **Nhầm phản ứng cần mồi lửa với phản ứng thu nhiệt.** Que diêm cần quẹt mới cháy nhưng sau đó tự toả nhiệt. Phản ứng thu nhiệt thì phải cấp nhiệt suốt. ## Bài tập theo dạng ### Dạng 1. Vật lí hay hoá học? Cách làm: hỏi "có chất mới không?". Chỉ đổi hình dạng, trạng thái thì là vật lí. **Bài 1.** Mỗi hiện tượng sau là biến đổi vật lí hay hoá học? a) Xịt nước hoa, mùi thơm lan khắp phòng. b) Cơm để qua đêm mùa hè bị thiu. c) Thả cục vôi sống vào nước, nước nóng lên.
Đáp án a) Vật lí (nước hoa chỉ bay hơi). b) Hoá học (có mùi chua lạ: có chất mới). c) Hoá học (vôi sống tác dụng với nước tạo calcium hydroxide, toả nhiệt).
**Bài 2.** Xếp vào hai nhóm: bẻ đôi viên phấn; đốt que hương; kem chảy; chuối chín chuyển từ xanh sang vàng và ngọt hơn; dây tóc bóng đèn nóng sáng khi bật điện.
Đáp án Vật lí: bẻ viên phấn, kem chảy, dây tóc nóng sáng (tắt điện lại như cũ). Hoá học: đốt que hương, chuối chín.
### Dạng 2. Phương trình dạng chữ Cách làm: chất ban đầu đặt bên trái mũi tên, chất mới bên phải. **Bài 3.** Bột nhôm cháy trong khí oxygen tạo thành chất rắn màu trắng là aluminium oxide. a) Viết phương trình dạng chữ, chỉ ra chất phản ứng và sản phẩm. b) Lượng chất nào giảm, chất nào tăng? c) Oxygen hết mà nhôm còn thì phản ứng có tiếp tục không?
Đáp án a) Nhôm + Oxygen ⟶ Aluminium oxide. Chất phản ứng: nhôm, oxygen; sản phẩm: aluminium oxide. b) Nhôm và oxygen giảm dần, aluminium oxide tăng dần. c) Không: một chất phản ứng hết thì phản ứng dừng.
**Bài 4.** Khí hydrogen cháy trong khí chlorine tạo thành khí hydrogen chloride. Viết phương trình dạng chữ và cho biết số nguyên tử mỗi loại trước và sau phản ứng có thay đổi không.
Đáp án Hydrogen + Chlorine ⟶ Hydrogen chloride. Số nguyên tử H và Cl không đổi, chỉ đổi cách liên kết.
### Dạng 3. Dấu hiệu · toả nhiệt hay thu nhiệt **Bài 5.** Nêu dấu hiệu có phản ứng: a) Nhỏ nước chanh lên vỏ trứng thấy sủi bọt. b) Trộn hai dung dịch trong suốt thấy xuất hiện chất rắn màu vàng lắng xuống.
Đáp án a) Có chất khí sinh ra. b) Có chất kết tủa.
**Bài 6.** Toả nhiệt hay thu nhiệt? a) Que diêm đang cháy. b) Nung magnesium carbonate thu được magnesium oxide và khí carbon dioxide; tắt lửa là phản ứng dừng ngay.
Đáp án a) Toả nhiệt. b) Thu nhiệt (phải cấp nhiệt suốt quá trình).
## Chuyện bên lề Đầu thế kỉ 18, các nhà hoá học tin rằng vật cháy được vì chứa một "chất lửa" gọi là **phlogiston**; cháy tức là nhả chất đó vào không khí. Thuyết này giải thích được nhiều thứ, trừ một điều: kim loại nung trong không khí lại **nặng thêm** chứ không nhẹ đi. Những năm 1770, nhà hoá học Pháp **Antoine Lavoisier** làm một việc nghe rất đơn giản: cân thật chính xác trước và sau mỗi thí nghiệm, trong bình kín. Ông chỉ ra rằng khi cháy, chất không nhả ra thứ gì bí ẩn cả mà **kết hợp với một khí trong không khí**, khí mà ông đặt tên là oxygen. Điều thú vị là Joseph Priestley, người đã điều chế ra chính khí ấy và kể cho Lavoisier nghe năm 1774, lại bảo vệ thuyết phlogiston tới cuối đời. Ngày nay, phản ứng cháy nấu chín bữa cơm, chạy xe máy và phát điện. Còn phản ứng thu nhiệt thì nằm ngay trong chiếc bánh bông lan: bột nở chỉ phân huỷ, nhả khí làm bánh phồng, khi lò đủ nóng. ## Trò chơi ở nhà (5 phút) **"Thám tử chất mới"**: đi quanh bếp, tìm 3 biến đổi vật lí và 3 biến đổi hoá học (ví dụ: đá tan, đường tan trong nước, bơ chảy · trứng rán chuyển màu, bánh mì nướng cháy cạnh, chuối chín). Với mỗi hiện tượng, nói ra **dấu hiệu** bạn dựa vào. Ai tìm được hiện tượng "gài bẫy" (có bọt mà không có chất mới, như nước sôi) được thêm 1 điểm. ## Lời thoại video ### 0:00 Xé giấy và đốt giấy Xé đôi một tờ giấy, và đốt một tờ giấy. Cả hai đều làm tờ giấy thay đổi. Nhưng giấy xé rồi vẫn là giấy. Còn giấy đốt rồi thì thành tro và khói, không bao giờ quay lại được. Khác nhau ở đâu? Hôm nay bạn sẽ biết thế nào là một phản ứng hoá học, và cách nhận ra nó. Chuyện cháy từng làm các nhà khoa học tranh cãi gần một trăm năm. Đầu thế kỉ 18, người ta tin vật cháy được vì chứa một “chất lửa” gọi là phlogiston. Cháy là nhả chất đó ra. Nhưng lạ thay, kim loại nung xong lại nặng thêm. Những năm 1770, nhà hoá học Pháp Lavoisier cân thật kĩ từng thí nghiệm và chỉ ra: cháy là chất kết hợp với khí oxygen, tạo thành chất mới. ### 0:48 Biến đổi vật lí, biến đổi hoá học Chất có thể biến đổi theo hai kiểu. Kiểu thứ nhất: chất chỉ đổi hình dạng hoặc trạng thái, không có chất mới. Đó là biến đổi vật lí. Ví dụ, thanh sô-cô-la chảy ra dưới nắng, để nguội lại cứng như cũ. Vẫn là sô-cô-la. Hay quần áo ướt phơi khô: nước chỉ bay hơi thành hơi nước. Kiểu thứ hai: có chất mới sinh ra. Đó là biến đổi hoá học. Tờ giấy cháy thành tro và khói. Tro không còn là giấy nữa. Sữa để lâu ngoài trời thì hoá chua: đường trong sữa đã biến thành acid. Câu hỏi để phân biệt chỉ có một: có chất mới hay không? ### 1:28 Phản ứng hoá học là gì? Quá trình biến chất này thành chất khác gọi là phản ứng hoá học. Chất ban đầu là chất phản ứng, hay chất tham gia. Chất mới sinh ra là sản phẩm. Ta ghi phản ứng bằng phương trình dạng chữ: tên chất phản ứng, mũi tên, rồi tên sản phẩm. Ví dụ 1. Dải magnesium cháy sáng chói: Magnesium + Oxygen ⟶ Magnesium oxide Đọc là: magnesium tác dụng với oxygen tạo thành magnesium oxide. Ví dụ 2. Bếp ga: Methane + Oxygen ⟶ Carbon dioxide + Nước Trong lúc phản ứng, lượng chất phản ứng giảm dần, lượng sản phẩm tăng dần. Khi một chất phản ứng hết sạch, phản ứng dừng lại. Ta nói phản ứng đã xảy ra hoàn toàn. ### 2:16 Bên trong một phản ứng Vậy bên trong, điều gì thật sự xảy ra? Hãy nhìn ở mức phân tử. Đây là hydrogen (H₂) và chlorine (Cl₂). Mỗi phân tử gồm hai nguyên tử dính nhau. Khi phản ứng, liên kết cũ bị phá vỡ, các nguyên tử ghép cặp lại theo kiểu mới, thành hai phân tử hydrogen chloride (HCl). Đếm thử nhé: trước phản ứng có 2 H, 2 Cl. Sau phản ứng vẫn đúng từng ấy. Với bếp ga cũng thế: 1 C, 4 H, 4 O, trước và sau không đổi. Vậy phản ứng hoá học chỉ đổi cách liên kết giữa các nguyên tử. Nguyên tử không mất đi, cũng không tự sinh ra. Muốn phản ứng xảy ra, các chất phải tiếp xúc với nhau. Nhiều phản ứng còn cần đun nóng, hoặc cần chất xúc tác. ### 3:05 Bốn dấu hiệu nhận biết Làm sao biết có chất mới? Hãy tìm 4 dấu hiệu. Một, đổi màu: miếng táo cắt ra, để một lúc thì thâm nâu. Hai, có chất khí: thả viên sủi vào nước, bọt khí sủi lên. Ba, có chất kết tủa, tức là chất rắn không tan: đun nước giếng lâu ngày, đáy ấm bám một lớp cặn trắng. Bốn, toả nhiệt và phát sáng: que diêm bùng cháy. Nhưng coi chừng bẫy: nước sôi cũng sủi bọt đấy thôi. Bọt ấy là hơi nước, vẫn là nước, không có chất mới. Vậy nước sôi chỉ là biến đổi vật lí. Dấu hiệu chỉ là gợi ý. Điều quyết định vẫn là: có chất mới. ### 3:48 Toả nhiệt và thu nhiệt Phản ứng hoá học luôn đi kèm năng lượng. Phản ứng toả nhiệt thì nhả nhiệt ra môi trường. Ví dụ: đốt ga, đốt củi, hay túi sưởi ấm tay: bột sắt trong túi tác dụng với oxygen rồi nóng lên. Phản ứng thu nhiệt thì ngược lại, phải nhận nhiệt suốt quá trình. Ví dụ: bột nở trong bánh chỉ phân huỷ, nhả khí làm bánh phồng, khi lò đang nóng. Ngừng cấp nhiệt, phản ứng thu nhiệt dừng lại. Ngày nay, phản ứng toả nhiệt nuôi gần như cả thế giới: đốt than, xăng, dầu để nấu ăn, chạy xe, phát điện. Nhưng nhiên liệu ấy không vô tận, lại thải nhiều carbon dioxide (CO₂). Than cháy thiếu không khí còn sinh ra carbon monoxide (CO), rất độc, không màu, không mùi. Đừng bao giờ đốt than trong phòng kín. ### 4:35 Dạng 1: Vật lí hay hoá học? Dạng 1: vật lí hay hoá học? Cách làm: hỏi xem có chất mới không. Nếu chỉ đổi hình dạng hay trạng thái thì là vật lí. Bài 1. Xét ba hiện tượng sau. Bạn tạm dừng video và thử trả lời nhé. Câu a: xịt nước hoa, mùi thơm lan khắp phòng. Nước hoa chỉ bay hơi, vẫn là nó. Vật lí. Câu b: cơm để qua đêm mùa hè bị thiu, có mùi chua. Mùi lạ nghĩa là có chất mới. Hoá học. Câu c: thả cục vôi sống vào nước, nước nóng lên sùng sục. Nhiều bạn nghĩ vôi chỉ tan ra, nên chọn vật lí. Sai rồi. Vôi sống (CaO) đã tác dụng với nước, tạo thành chất mới là calcium hydroxide, và toả rất nhiều nhiệt. Đây là biến đổi hoá học. ### 5:26 Dạng 2: Phương trình dạng chữ Dạng 2: viết phương trình dạng chữ. Cách làm: chất ban đầu đặt bên trái mũi tên, chất mới đặt bên phải. Bài 2. Bột nhôm cháy trong khí oxygen, tạo thành chất rắn màu trắng là aluminium oxide. a) Viết phương trình dạng chữ, chỉ ra chất phản ứng và sản phẩm. Chất ban đầu là nhôm và oxygen. Chất mới là aluminium oxide. Vậy phương trình là: Nhôm + Oxygen ⟶ Aluminium oxide b) Trong lúc phản ứng, lượng chất nào giảm, lượng chất nào tăng? Nhôm và oxygen giảm dần, aluminium oxide tăng dần. c) Nếu oxygen trong bình hết mà nhôm vẫn còn, phản ứng có tiếp tục không? Không. Chỉ cần một chất phản ứng hết là phản ứng dừng lại. ### 6:22 Dạng 3: Dấu hiệu, toả hay thu nhiệt Dạng 3: tìm dấu hiệu, phân loại toả nhiệt hay thu nhiệt. Cách làm: dò 4 dấu hiệu, rồi xem phản ứng nhả nhiệt ra hay phải cấp nhiệt liên tục. Bài 3. a) Nhỏ nước chanh lên vỏ trứng, thấy sủi bọt. Dấu hiệu nào cho biết có phản ứng? Sủi bọt, tức là có chất khí sinh ra. b) Trộn hai dung dịch trong suốt, thấy xuất hiện chất rắn màu vàng lắng xuống đáy. Chất rắn không tan mới xuất hiện: đó là kết tủa. c) Que diêm đang cháy là phản ứng toả nhiệt hay thu nhiệt? Diêm cháy nóng và sáng, nhả nhiệt ra ngoài: toả nhiệt. d) Nung magnesium carbonate (MgCO₃) thì thu được MgO và khí CO₂. Tắt lửa là phản ứng dừng ngay. Toả nhiệt hay thu nhiệt? Phải cấp nhiệt suốt quá trình: đây là phản ứng thu nhiệt. ### 7:24 Tóm tắt Tóm lại. Biến đổi vật lí không có chất mới, biến đổi hoá học có chất mới. Phản ứng hoá học: chất phản ứng biến thành sản phẩm. Liên kết thay đổi, còn nguyên tử giữ nguyên. 4 dấu hiệu: đổi màu, có khí, có kết tủa, toả nhiệt phát sáng. Phản ứng có thể toả nhiệt hoặc thu nhiệt. Bạn vừa luyện 3 dạng: phân biệt vật lí với hoá học, viết phương trình dạng chữ, và tìm dấu hiệu phản ứng. Giờ thì bạn biết vì sao tờ giấy đốt rồi không quay lại được nhé. Hẹn gặp bạn ở bài sau!