# Hiện tượng nhiễm điện do cọ xát – Vật lí lớp 8, Bài 20

> Cọ quả bóng bay vào áo rồi áp lên tường: quả bóng dính luôn, không rơi. Ai đã "dán" nó lên đó?

- Trang bài: https://anim.vn/lop-8/vat-li/bai-20-hien-tuong-nhiem-dien-do-co-xat/
- Video: https://youtu.be/jeCaFgY4GNs (7:54)
- Thuộc: Vật lí lớp 8 · Bài 20
- Bài tập về nhà (PDF, có lời giải): https://anim.vn/media/lop8-vat-li-bai-20/bai-tap-ve-nha.pdf

## Mục lục video

- 0:00 Mở đầu: bóng bay dính tường
- 0:22 Cọ xát làm vật nhiễm điện
- 1:04 Hai loại điện tích
- 1:39 Electron dịch chuyển
- 2:48 Tia lửa điện, sét, bụi bám
- 3:46 Dạng 1: Vật nhiễm điện gì?
- 4:55 Dạng 2: Hút hay đẩy?
- 6:20 Dạng 3: Giải thích hiện tượng
- 7:35 Kết bài

> Cọ quả bóng bay vào áo rồi áp lên tường: quả bóng dính luôn, không rơi. Ai đã "dán" nó lên đó?

## 1. Cọ xát làm vật nhiễm điện

Nhiều vật (nhựa, cao su, thuỷ tinh, len…) sau khi **cọ xát** thì **hút được các vật nhẹ khác**. Vật như thế gọi là **vật nhiễm điện**, hay **vật mang điện tích**. Hiện tượng này gọi là **nhiễm điện do cọ xát**.

- **Ví dụ 1.** Một chiếc thước nhựa để yên trên bàn không hút gì cả. Cọ thước vài lần vào mái tóc khô rồi đưa lại gần mấy hạt xốp vụn: các hạt xốp nhảy lên bám vào thước.
- **Ví dụ 2.** Mở vòi nước cho chảy thành một dòng thật mảnh. Cọ quả bóng bay vào áo rồi đưa lại gần dòng nước: dòng nước **cong về phía quả bóng**.

Thời tiết **khô ráo** thì dễ thấy hiện tượng này; trời ẩm, điện tích dễ bị thoát đi.

## 2. Hai loại điện tích

Có **hai loại điện tích**: **điện tích dương** (kí hiệu $+$) và **điện tích âm** (kí hiệu $-$).

| Hai vật nhiễm điện | Tác dụng |
|---|---|
| **cùng dấu** ($+$ và $+$, hoặc $-$ và $-$) | **đẩy** nhau |
| **khác dấu** ($+$ và $-$) | **hút** nhau |

- **Ví dụ 1.** Cọ **hai** quả bóng bay vào tóc rồi treo cạnh nhau bằng hai sợi chỉ: chúng **đẩy** nhau ra xa. Hai quả bóng được cọ giống nhau nên nhiễm điện cùng loại.
- **Ví dụ 2.** Đưa quả bóng vừa cọ lại gần chính mái tóc vừa cọ: tóc dựng lên, **bị hút** về phía bóng. Bóng và tóc nhiễm điện khác loại.

## 3. Vì sao cọ xát lại làm vật nhiễm điện?

Mọi vật được tạo nên từ nguyên tử. Mỗi nguyên tử có **hạt nhân mang điện dương** ở giữa và các **ê-lếch-trôn (electron) mang điện âm** chuyển động quanh hạt nhân. Bình thường tổng điện tích dương bằng tổng điện tích âm: vật **trung hoà về điện**.

Khi cọ xát, **một số electron dịch chuyển từ vật này sang vật kia**. Hạt nhân (điện dương) nằm yên, **không dịch chuyển**.

| Vật | Nhiễm điện |
|---|---|
| **nhận thêm** electron | **âm** ($-$) |
| **mất bớt** electron | **dương** ($+$) |

- **Ví dụ 1.** Cọ bóng bay vào tóc: electron từ tóc chạy sang bóng. Bóng nhận thêm electron → nhiễm điện **âm**; tóc mất bớt electron → nhiễm điện **dương**. Vì thế bóng và tóc hút nhau.
- **Ví dụ 2 (đếm).** Vật A và vật B lúc đầu đều có $6$ điện tích dương và $6$ electron (trung hoà). Cọ xát, $2$ electron chạy từ A sang B:
  A còn $6$ dương, $4$ âm → thừa dương → A nhiễm điện **dương**; B có $6$ dương, $8$ âm → thừa âm → B nhiễm điện **âm**.
  Hai vật luôn nhiễm điện **trái dấu** nhau.

## 4. Nhiễm điện quanh ta: có lợi và có hại

- **Tia lửa điện nhỏ.** Cởi áo len trong phòng tối vào ngày hanh khô, bạn nghe lách tách và thấy chớp sáng li ti: áo và người cọ xát, nhiễm điện mạnh rồi phóng thành tia lửa nhỏ.
- **Sét.** Trong đám mây dông, gió mạnh làm các hạt nước, hạt băng cọ xát nhau → đám mây nhiễm điện. Khi đám mây nhiễm điện ở gần đám mây trái dấu hoặc gần mặt đất, một **tia lửa điện khổng lồ** phóng ra: đó là **sét**. Không khí bị nung nóng, dãn nở đột ngột, nổ thành **sấm**.
  Gặp dông: vào nhà kiên cố; ở ngoài trời thì không đứng dưới cây cao hay giữa bãi trống, tránh xa vật bằng kim loại.
- **Bụi bám.** Màn hình laptop vừa lau bằng giấy khô lại hút bụi và sợi vải: màn hình bị cọ xát nên nhiễm điện.
- **Có lợi.** Máy lọc bụi tĩnh điện (ở ống khói nhà máy, máy lọc không khí) làm hạt bụi nhiễm điện rồi cho tấm kim loại trái dấu hút lại; sơn tĩnh điện giúp hạt sơn bám đều lên vật.

## Kí hiệu

| Kí hiệu | Đọc | Nghĩa |
|---|---|---|
| $+$ | dương | điện tích dương (hạt nhân) |
| $-$ | âm | điện tích âm (electron) |
| $e$ hoặc $e^-$ | ê-lếch-trôn | hạt mang điện âm, **hạt duy nhất dịch chuyển** khi cọ xát |

## Lỗi hay gặp

1. **Nghĩ điện tích dương chạy từ vật này sang vật kia.** Không phải: chỉ **electron** dịch chuyển; hạt nhân dương nằm yên. Vật nhiễm điện dương là vì nó **mất bớt electron**.
2. **Nhận thêm electron mà lại nói "nhiễm điện dương".** Electron mang điện **âm**, nhận thêm âm thì thành **âm**.
3. **Thấy hai vật hút nhau thì kết luận cả hai đều nhiễm điện.** Chưa chắc! Vật nhiễm điện hút được cả vật **không nhiễm điện** (như hạt xốp, dòng nước). Chỉ khi thấy **đẩy nhau** mới chắc chắn cả hai đều nhiễm điện (và cùng dấu).
4. **Nghĩ vật nào cọ xát cũng nhiễm điện rõ.** Thường chỉ thấy rõ ở các vật cách điện (nhựa, cao su, thuỷ tinh, len…) và khi trời khô.
5. **Nghĩ hai vật cọ vào nhau thì nhiễm điện giống nhau.** Hai vật cọ **với nhau** luôn nhiễm điện **trái dấu**: một vật nhận, một vật mất electron.

## Bài tập theo dạng

### Dạng 1: Vật nhiễm điện gì?

**Cách làm:** tìm xem electron đi **từ đâu sang đâu** → vật **nhận thêm** electron nhiễm điện **âm**, vật **mất bớt** electron nhiễm điện **dương**.

**Bài 1.** Cọ một ống nhựa PVC vào chiếc khăn lông. Một số electron chuyển từ khăn sang ống nhựa.
a) Ống nhựa nhiễm điện gì?  b) Khăn lông nhiễm điện gì?

<details><summary>Đáp án</summary>

a) Ống nhựa nhận thêm electron → nhiễm điện **âm**.
b) Khăn mất bớt electron → nhiễm điện **dương** (không phải "cũng âm": hai vật cọ với nhau luôn trái dấu).
</details>

**Bài 2.** Cọ tấm mica vào vải khô, sau đó tấm mica nhiễm điện dương. Hạt nào đã dịch chuyển, theo chiều nào? Vải nhiễm điện gì?

<details><summary>Đáp án</summary>

Không phải "điện tích dương đi từ vải sang mica". **Electron** đi **từ tấm mica sang vải**: mica mất bớt electron nên dương; vải nhận thêm electron nên nhiễm điện **âm**.
</details>

**Bài 3.** Vật M lúc đầu trung hoà, có $8$ điện tích dương và $8$ electron. Sau khi cọ với vật N, M chỉ còn $5$ electron.
a) M nhiễm điện gì?  b) N đã nhận thêm bao nhiêu electron, nhiễm điện gì?

<details><summary>Đáp án</summary>

a) M có $8$ dương, $5$ âm → thừa dương → **dương**.
b) N nhận thêm $8 - 5 = 3$ electron → nhiễm điện **âm**.
</details>

### Dạng 2: Hút hay đẩy?

**Cách làm:** ghi dấu $+$/$-$ lên từng vật đã biết → **cùng dấu đẩy, khác dấu hút** → suy ra vật chưa biết. Hút nhau thì nhớ trường hợp vật kia **không nhiễm điện**.

**Bài 1.** Cọ ống hút nhựa vào tờ giấy ăn thì ống hút nhiễm điện âm. Đưa ống hút lại gần chính tờ giấy ăn đó: chúng hút hay đẩy nhau?

<details><summary>Đáp án</summary>

Giấy ăn mất bớt electron (sang ống hút) nên nhiễm điện dương. Âm và dương khác dấu → **hút nhau**.
</details>

**Bài 2.** Ba quả cầu nhẹ A, B, C đều nhiễm điện. A đẩy B, B hút C. Biết C nhiễm điện dương. A và B nhiễm điện gì?

<details><summary>Đáp án</summary>

B hút C (dương) → B khác dấu C → B **âm**. A đẩy B → A cùng dấu B → A **âm**.
</details>

**Bài 3.** Một thanh nhựa nhiễm điện âm hút một quả cầu xốp nhẹ D. Bạn Khoa kết luận: "D chắc chắn nhiễm điện dương." Khoa nói đúng không?

<details><summary>Đáp án</summary>

**Chưa đúng.** D có thể nhiễm điện dương, **hoặc không nhiễm điện** (vật nhiễm điện hút được cả vật nhẹ không nhiễm điện). Nếu D bị **đẩy** ra thì mới chắc chắn D nhiễm điện (âm).
</details>

### Dạng 3: Giải thích hiện tượng thực tế

**Cách làm:** chỉ ra **hai vật nào cọ xát** → vật nào nhiễm điện → nó **hút** vật nhẹ, **đẩy** vật cùng dấu, hoặc **phóng tia lửa điện**.

**Bài 1.** Vừa chơi cầu trượt nhựa xong, tóc của bé dựng đứng và xoè ra. Vì sao?

<details><summary>Đáp án</summary>

Tóc cọ xát với mặt cầu trượt nên các sợi tóc nhiễm điện **cùng dấu** → các sợi tóc **đẩy nhau** → xoè ra.
</details>

**Bài 2.** Vì sao xe bồn chở xăng thường có một sợi xích sắt thả kéo lê trên mặt đường?

<details><summary>Đáp án</summary>

Xe chạy, thùng xe cọ xát mạnh với không khí nên nhiễm điện. Điện tích tích nhiều có thể phóng **tia lửa điện**, làm xăng bốc cháy. Sợi xích sắt dẫn điện tích xuống đất, tránh tia lửa điện.
</details>

**Bài 3.** Đang đi giữa cánh đồng thì trời có dông, bạn định chạy tới trú mưa dưới gốc cây cao duy nhất ở đó. Có nên không?

<details><summary>Đáp án</summary>

**Không nên.** Sét hay phóng xuống vật cao đứng một mình. Nên tìm nhà kiên cố; nếu không có thì ngồi thấp xuống, tránh xa cây cao và vật bằng kim loại.
</details>

## Trò chơi ở nhà (5 phút) — "Bóng bay biết hút"

Chuẩn bị: 2 quả bóng bay, 2 sợi chỉ, một ít hạt xốp vụn (hoặc giấy bạc vụn), vòi nước.
1. Cọ bóng vào tóc khô 10 lần rồi đưa lại gần hạt xốp: đếm xem hút được bao nhiêu hạt.
2. Đưa bóng lại gần dòng nước thật mảnh: dòng nước cong về đâu?
3. Treo hai quả bóng cùng đã cọ vào tóc cạnh nhau: hút hay đẩy? Vì sao?
4. Thử lại sau khi làm ướt quả bóng: hiện tượng còn rõ không?

Ai giải thích đúng từng lần bằng chữ "electron đi từ… sang…" thì được 1 điểm.

## Lời thoại video

### 0:00 Mở đầu: bóng bay dính tường

Cọ một quả bóng bay vào áo vài lần, rồi áp nó lên tường. Buông tay ra: quả bóng dính luôn, không rơi xuống. Không có keo, không có băng dính. Vậy cái gì đã giữ nó lại? Câu trả lời là điện, sinh ra chỉ nhờ cọ xát. Bài hôm nay: hiện tượng nhiễm điện do cọ xát.

### 0:22 Cọ xát làm vật nhiễm điện

Lấy một chiếc thước nhựa, đưa lại gần mấy hạt xốp vụn. Không có gì xảy ra. Giờ cọ thước vài lần vào mái tóc khô. Đưa lại gần lần nữa: các hạt xốp nhảy lên, bám chặt vào thước! Sau khi cọ xát, thước hút được các vật nhẹ. Ta nói thước đã bị nhiễm điện, hay mang điện tích. Ví dụ hai: mở vòi cho nước chảy thành một dòng thật mảnh. Cọ quả bóng bay vào áo, rồi đưa lại gần dòng nước. Dòng nước cong hẳn về phía quả bóng. Quả bóng cũng đã nhiễm điện do cọ xát. Lưu ý: hiện tượng này rõ nhất khi trời khô ráo. Trời ẩm, điện tích dễ bị thoát đi.

### 1:04 Hai loại điện tích

Cọ hai quả bóng bay vào tóc, rồi treo chúng cạnh nhau bằng hai sợi chỉ. Hai quả bóng đẩy nhau ra xa! Chúng được cọ giống nhau, nên mang cùng một loại điện tích. Giờ đưa một quả bóng lại gần chính mái tóc vừa cọ. Tóc dựng lên, bị hút về phía quả bóng. Vậy bóng và tóc mang hai loại điện tích khác nhau. Hai loại điện tích: điện tích dương (+) và điện tích âm (−). Quy tắc cần nhớ: cùng dấu thì đẩy nhau. Khác dấu thì hút nhau.

### 1:39 Electron dịch chuyển

Vì sao cọ xát lại sinh ra điện tích? Hãy nhìn vào bên trong vật. Mọi vật được tạo nên từ nguyên tử: hạt nhân mang điện dương (+) ở giữa, xung quanh là các electron mang điện âm (−). Bình thường, điện dương và điện âm bằng nhau: vật trung hoà về điện. Khi cọ xát, một số electron bị bứt ra, chạy từ vật này sang vật kia. Hạt nhân thì nằm yên, không hề dịch chuyển. Ví dụ: cọ bóng bay vào tóc. Electron chạy từ tóc sang bóng. Bóng nhận thêm electron, nên nhiễm điện âm. Tóc mất bớt electron, nên nhiễm điện dương. Ví dụ hai, ta đếm nhé. Vật A và vật B đều có sáu điện tích dương và sáu electron. Cọ xát, hai electron chạy từ A sang B. A còn sáu dương nhưng chỉ bốn âm: thừa dương, nên A nhiễm điện dương. B có sáu dương và tám âm: thừa âm, nên B nhiễm điện âm. Nhớ nhé: nhận thêm electron thì âm, mất bớt thì dương. Và hai vật cọ vào nhau luôn nhiễm điện trái dấu.

### 2:48 Tia lửa điện, sét, bụi bám

Nhiễm điện do cọ xát ở quanh ta hằng ngày. Cởi áo len trong phòng tối vào ngày hanh khô, bạn nghe lách tách và thấy chớp sáng li ti. Đó là những tia lửa điện nhỏ, phóng ra khi áo và người bị nhiễm điện mạnh. Tia lửa điện khổng lồ thì chính là sét. Trong đám mây dông, gió mạnh làm các hạt nước, hạt băng cọ xát nhau, khiến đám mây nhiễm điện. Khi đám mây nhiễm điện ở gần đám mây trái dấu, hoặc gần mặt đất, một tia lửa điện cực lớn phóng ra. Không khí bị nung nóng, dãn nở đột ngột, nổ thành tiếng sấm. Vì vậy khi có dông, hãy vào nhà kiên cố, tránh đứng dưới cây cao hay giữa bãi trống. Còn màn hình laptop vừa lau bằng giấy khô lại hút đầy bụi: màn hình bị cọ xát nên nhiễm điện. Nhưng điện này cũng có ích: máy lọc bụi tĩnh điện làm hạt bụi nhiễm điện, rồi dùng tấm kim loại trái dấu hút chúng lại.

### 3:46 Dạng 1: Vật nhiễm điện gì?

Dạng một: vật nhiễm điện gì? Cách làm: tìm xem electron đi từ đâu sang đâu. Nhận thêm electron → âm (−). Mất bớt → dương (+). Bài một. Cọ một ống nhựa vào chiếc khăn lông. Một số electron chuyển từ khăn sang ống nhựa. Hỏi ống nhựa và khăn lông nhiễm điện gì? Tạm dừng video và thử làm nhé. Câu a. Ống nhựa nhận thêm electron, nên nhiễm điện âm. Câu b. Nhiều bạn nghĩ khăn lông cũng nhiễm điện âm. Sai rồi! Khăn đã mất bớt electron, nên khăn nhiễm điện dương. Hai vật cọ vào nhau luôn trái dấu. Bài hai. Cọ tấm mica vào vải khô, sau đó tấm mica nhiễm điện dương. Hạt nào đã di chuyển, theo chiều nào? Nếu bạn trả lời: điện tích dương chạy từ vải sang mica, thì bạn đã mắc bẫy. Chỉ electron mới dịch chuyển. Mica mất bớt electron nên mới nhiễm điện dương. Vậy electron đã đi từ mica sang vải, và vải nhiễm điện âm.

### 4:55 Dạng 2: Hút hay đẩy?

Dạng hai: hút hay đẩy? Cách làm: ghi dấu +, − lên từng vật đã biết. Cùng dấu thì đẩy, khác dấu thì hút. Rồi suy ra vật chưa biết. Câu a. Cọ ống hút nhựa vào tờ giấy ăn, ống hút nhiễm điện âm. Đưa ống hút lại gần chính tờ giấy đó: hút hay đẩy? Giấy ăn đã mất electron cho ống hút, nên giấy nhiễm điện dương. Âm với dương, khác dấu: chúng hút nhau. Câu b. Ba quả cầu nhẹ A, B, C đều nhiễm điện. A đẩy B, B hút C. Biết C nhiễm điện dương. Tìm dấu của A và B. B hút C, mà C dương, nên B khác dấu: B âm. A đẩy B, nên A cùng dấu với B: A cũng âm. Câu c. Một thanh nhựa nhiễm điện âm hút một quả cầu xốp D. Bạn Khoa nói: D chắc chắn nhiễm điện dương. Đúng không? Chưa chắc! Vật nhiễm điện hút được cả những vật nhẹ không nhiễm điện, như hạt xốp lúc đầu bài. Vậy D có thể nhiễm điện dương, hoặc không nhiễm điện gì cả. Chỉ khi thấy hai vật đẩy nhau, ta mới chắc chắn cả hai đều nhiễm điện.

### 6:20 Dạng 3: Giải thích hiện tượng

Dạng ba: giải thích hiện tượng thực tế. Cách làm: chỉ ra hai vật nào cọ xát nhau. Vật nhiễm điện sẽ hút vật nhẹ, đẩy vật cùng dấu, hoặc phóng tia lửa điện. Câu a. Vừa chơi cầu trượt nhựa xong, tóc của bé dựng đứng và xoè ra. Vì sao? Tóc cọ xát với mặt cầu trượt, nên các sợi tóc nhiễm điện cùng dấu. Cùng dấu thì đẩy nhau, nên các sợi tóc xoè ra. Câu b. Vì sao xe bồn chở xăng thường có một sợi xích sắt thả kéo lê trên mặt đường? Xe chạy, thùng xe cọ xát mạnh với không khí nên nhiễm điện. Nếu tích quá nhiều, điện có thể phóng thành tia lửa và làm xăng bốc cháy. Sợi xích dẫn điện tích xuống đất, để tia lửa không xảy ra. Câu c. Đang đi giữa cánh đồng thì trời có dông. Bạn định chạy tới trú mưa dưới gốc cây cao duy nhất ở đó. Có nên không? Không nên! Sét hay phóng xuống những vật cao đứng một mình. Hãy tìm nhà kiên cố. Nếu không có, ngồi thấp xuống, tránh xa cây cao và các vật bằng kim loại.

### 7:35 Kết bài

Tóm lại. Cọ xát làm nhiều vật nhiễm điện: chúng hút được vật nhẹ. Có hai loại điện tích: cùng dấu thì đẩy, khác dấu thì hút. Khi cọ xát, chỉ electron dịch chuyển: nhận thêm → âm (−), mất bớt → dương (+). Làm thêm phiếu bài tập về nhà để nhớ lâu hơn nhé. Hẹn gặp lại!