# Dòng điện, nguồn điện – Vật lí lớp 8, Bài 21 > Bạn bấm công tắc, đèn sáng gần như ngay lập tức. Vậy trong sợi dây điện có gì đang chạy? Bài này trả lời ba câu hỏi: dòng điện là gì, cái gì tạo ra và giữ dòng điện, và vật nào cho dòng điện đi qua. - Trang bài: https://anim.vn/lop-8/vat-li/bai-21-dong-dien-nguon-dien/ - Video: https://youtu.be/SMbMz_qj9uY (6:36) - Thuộc: Vật lí lớp 8 · Bài 21 - Bài tập về nhà (PDF, có lời giải): https://anim.vn/media/lop8-vat-li-bai-21/bai-tap-ve-nha.pdf ## Mục lục video - 0:00 Mở đầu: cái gì chạy trong dây? - 0:13 Dòng điện là gì? - 1:04 Giống dòng nước trong ống - 1:27 Nguồn điện và hai cực - 2:14 Vật dẫn điện, vật cách điện - 3:08 Dạng 1: Có dòng điện không? - 4:08 Dạng 2: Nguồn điện và hai cực - 5:14 Dạng 3: Dẫn điện hay cách điện? - 6:17 Kết bài Bạn bấm công tắc, đèn sáng gần như ngay lập tức. Vậy trong sợi dây điện có gì đang chạy? Bài này trả lời ba câu hỏi: **dòng điện là gì**, **cái gì tạo ra và giữ dòng điện**, và **vật nào cho dòng điện đi qua**. --- ## 1. Dòng điện là gì? > **Dòng điện là dòng các hạt mang điện dịch chuyển có hướng.** Hai chữ quan trọng: phải có **hạt mang điện**, và chúng phải **cùng dịch chuyển về một hướng**. **Ví dụ 1 — electron trong dây kim loại.** Trong dây đồng có rất nhiều hạt mang điện âm nhỏ xíu, gọi là *electron tự do*. - Dây chưa nối vào đâu: electron chạy lung tung, mỗi hạt một hướng → **chưa có** dòng điện. - Nối hai đầu dây vào pin: cả đám electron cùng trôi về một phía → **có** dòng điện. **Ví dụ 2 — tia sét và chiếc lược.** - Tia sét: trong chớp mắt, vô số hạt mang điện ào từ đám mây xuống đất → một dòng điện rất mạnh. - Chiếc lược nhựa vừa chải tóc bị nhiễm điện, đặt yên trên bàn: điện tích trên lược **đứng yên** → **không có** dòng điện. **So sánh với dòng nước.** Hình dung một vòng ống kín đầy nước và một máy bơm: | Vòng nước | Mạch điện | |---|---| | máy bơm | pin (nguồn điện) | | ống nước | dây dẫn | | nước chảy vòng | electron dịch chuyển → dòng điện | | tắt bơm: ống vẫn đầy nước nhưng nước đứng yên | tháo pin: dây vẫn đầy electron nhưng không còn dòng điện | ## 2. Nguồn điện > **Nguồn điện cung cấp năng lượng điện, giữ cho dòng điện chạy để các dụng cụ điện hoạt động.** > Mỗi nguồn điện có **hai cực**: cực dương (**+**) và cực âm (**−**). - Viên pin tiểu: đầu có **núm nhô lên** là cực dương, **đầu phẳng** là cực âm. - Nối hai cực bằng dây qua một bóng đèn: electron **đi ra từ cực âm**, chạy qua đèn, rồi **về cực dương**. **Ví dụ nguồn điện quanh bạn:** pin tiểu trong điều khiển ti vi, pin cúc áo trong đồng hồ đeo tay, ắc-quy (acquy) dưới yên xe máy, pin sạc trong điện thoại, tấm pin mặt trời trên mái nhà (biến ánh sáng thành điện). **Không phải nguồn điện:** bóng đèn, quạt, nồi cơm điện… — chúng **dùng** điện chứ không **cung cấp** điện. ## 3. Vật dẫn điện và vật cách điện > **Vật dẫn điện** cho dòng điện chạy qua — thường là **kim loại** (đồng, nhôm, sắt, thép…). > **Vật cách điện** (vật không dẫn điện) không cho dòng điện chạy qua — như **nhựa, cao su, sứ, thuỷ tinh, gỗ khô**. **Ví dụ 1 — bộ thử dẫn điện tự làm.** Pin + bóng đèn + hai đầu dây để hở. Chạm hai đầu dây vào vật cần thử: - chìa khoá thép → đèn sáng → **dẫn điện**; - thước nhựa → đèn tắt → **cách điện**. **Ví dụ 2 — tua vít của thợ điện.** Thân bằng thép (dẫn điện) để vặn vít; cán bọc nhựa (cách điện) để tay người thợ an toàn. **An toàn:** nước dùng hằng ngày có lẫn chất tan nên **dẫn điện được**. Không chạm vào công tắc, ổ cắm, đồ điện khi tay ướt. --- ## Tóm tắt | Khái niệm | Ghi nhớ | |---|---| | Dòng điện | hạt mang điện **dịch chuyển có hướng** | | Nguồn điện | cung cấp năng lượng điện; hai cực **+** (dương) và **−** (âm) | | Electron trong dây nối pin | đi ra từ cực **−**, qua dụng cụ, về cực **+** | | Vật dẫn điện | cho dòng điện đi qua — kim loại | | Vật cách điện | không cho đi qua — nhựa, cao su, sứ, thuỷ tinh, gỗ khô | ## Lỗi hay gặp 1. **"Vật nhiễm điện là có dòng điện."** Sai: điện tích nằm yên trên vật thì **không** có dòng điện. Phải *dịch chuyển có hướng*. 2. **"Dây đồng có electron nên lúc nào cũng có dòng điện."** Sai: electron chạy lung tung (không có hướng) thì chưa có dòng điện; cần nguồn điện đẩy chúng cùng đi. 3. **"Electron chạy ra từ cực dương."** Sai: electron mang điện âm, trong dây nối ngoài pin chúng **đi ra từ cực âm, về cực dương**. 4. **"Giấy bạc là giấy nên cách điện."** Sai: giấy bạc bọc thức ăn là lá **nhôm** mỏng, dẫn điện tốt. 5. **"Bóng đèn là nguồn điện vì nó phát sáng."** Sai: đèn *dùng* năng lượng điện; nguồn điện mới *cung cấp* năng lượng điện. --- ## Bài tập theo dạng ### Dạng 1: Có dòng điện hay không? *Cách làm:* tìm hạt mang điện → hỏi "chúng có **cùng dịch chuyển về một hướng** không?". Có hướng → có dòng điện; đứng yên hoặc chạy lung tung → không. **Bài 1.** Trường hợp nào có dòng điện? a) Quạt điện đang quay. b) Quả bóng bay cọ vào áo len, hút dính trên tường. c) Cuộn dây đồng nằm trong hộp, chưa nối vào đâu.
Đáp án a) **Có** — electron trong dây quạt đang dịch chuyển có hướng. b) **Không** — điện tích trên bóng nằm yên (bẫy: nhiễm điện ≠ có dòng điện). c) **Không** — electron chạy lung tung, không có hướng.
**Bài 2.** Đúng hay sai: "Khi ta rút điện thoại khỏi dây sạc, trong dây sạc không còn dòng điện dù dây vẫn còn electron."
Đáp án **Đúng.** Electron vẫn còn trong dây nhưng không còn được đẩy cùng đi về một hướng.
### Dạng 2: Nguồn điện và hai cực *Cách làm:* nguồn điện = vật **cung cấp** điện. Cực dương (+), cực âm (−). Electron đi ra từ cực **âm**. **Bài 3.** a) Vật nào là nguồn điện: ắc-quy ô tô, bóng đèn, pin mặt trời, nồi cơm điện? b) Viên pin tiểu bị mờ hết chữ. Đầu nào là cực dương? c) Nối pin với bóng đèn. Minh nói: "Electron chạy ra từ cực dương." Đúng hay sai?
Đáp án a) Ắc-quy ô tô và pin mặt trời (bóng đèn, nồi cơm điện chỉ dùng điện). b) Đầu có núm nhô lên là cực dương; đầu phẳng là cực âm. c) **Sai** — electron đi ra từ cực âm, qua bóng đèn, về cực dương.
### Dạng 3: Dẫn điện hay cách điện? *Cách làm:* xem vật làm bằng **chất gì**. Kim loại → dẫn điện. Nhựa, cao su, sứ, thuỷ tinh, gỗ khô → cách điện. **Bài 4.** a) Xếp vào hai nhóm: đồng xu, cục tẩy, đinh sắt, cốc sứ, giấy bạc bọc thức ăn, đôi đũa tre khô. b) Dây sạc điện thoại có lõi đồng, vỏ nhựa. Vì sao?
Đáp án a) Dẫn điện: đồng xu, đinh sắt, giấy bạc (là nhôm). Cách điện: cục tẩy (cao su), cốc sứ, đũa tre khô. b) Lõi đồng dẫn điện để dòng điện chạy tới điện thoại; vỏ nhựa cách điện để dòng điện không truyền ra tay người dùng.
**Bài 5 (vận dụng).** Vì sao thợ điện đi ủng cao su và đeo găng cao su khi sửa đường dây?
Đáp án Cao su là vật cách điện: găng và ủng ngăn dòng điện chạy qua người xuống đất nếu lỡ chạm vào dây có điện.
--- ## Trò chơi ở nhà (5 phút): "Thám tử dẫn điện" *Cần người lớn đi cùng. Chỉ dùng pin tiểu — tuyệt đối không dùng ổ cắm điện.* 1. Lấy một đèn pin nhỏ (hoặc bộ pin + bóng đèn đồ chơi) có thể tháo nắp. 2. Tháo một đầu nối, để hở một khe nhỏ. Đặt lần lượt các vật vào khe cho chạm cả hai phía: đồng xu, kẹp giấy, thìa inox, nắp bút nhựa, cục tẩy, que kem gỗ. 3. Trước mỗi lần thử, đoán trước: "sáng" hay "tắt"? Đoán đúng được 1 điểm. 4. Cuối cùng xếp đồ vật thành hai hàng: **dẫn điện** và **cách điện**. Bạn thấy hàng nào toàn là kim loại? ## Lời thoại video ### 0:00 Mở đầu: cái gì chạy trong dây? Bạn bấm công tắc, bóng đèn sáng lên gần như ngay lập tức. Vậy bên trong sợi dây điện, có cái gì đang chạy? Bài này, mình cùng tìm hiểu dòng điện và nguồn điện. ### 0:13 Dòng điện là gì? Trong dây kim loại có rất nhiều hạt mang điện âm nhỏ xíu, gọi là electron tự do. Khi dây chưa nối vào đâu, chúng chỉ chạy lung tung, mỗi hạt một hướng. Như vậy là chưa có dòng điện. Giờ nối hai đầu dây vào một viên pin. Cả đám electron cùng trôi về một phía. Lúc này, trong dây có dòng điện. Vậy, dòng điện là dòng các hạt mang điện dịch chuyển có hướng. Ví dụ thứ hai: một tia sét. Trong chớp mắt, vô số hạt mang điện ào từ đám mây xuống mặt đất. Đó là một dòng điện rất mạnh. Còn chiếc lược nhựa vừa chải tóc, bị nhiễm điện, đặt yên trên bàn. Điện tích trên lược nằm yên, không dịch chuyển, nên không có dòng điện. Nhớ nhé: phải có hạt mang điện, và chúng phải cùng dịch chuyển có hướng. ### 1:04 Giống dòng nước trong ống Hãy hình dung dòng điện giống như nước chảy trong một vòng ống kín. Máy bơm đẩy nước chảy vòng quanh ống. Viên pin cũng giống máy bơm: nó đẩy các electron chạy vòng quanh dây dẫn. Tắt máy bơm: ống vẫn đầy nước, nhưng nước đứng yên, không còn dòng chảy. Tháo pin ra: dây vẫn đầy electron, nhưng không còn dòng điện. ### 1:27 Nguồn điện và hai cực Thứ đóng vai máy bơm ấy gọi là nguồn điện. Nguồn điện cung cấp năng lượng điện, giữ cho dòng điện chạy để các dụng cụ điện hoạt động. Mỗi nguồn điện có hai cực: cực dương (+) và cực âm (−). Với viên pin tiểu, đầu có núm nhô lên là cực dương, còn đầu phẳng là cực âm. Nối hai cực qua một bóng đèn: electron đi ra từ cực âm (−), chạy qua đèn, rồi về cực dương (+). Quanh bạn có rất nhiều nguồn điện. Pin tiểu trong điều khiển ti vi. Pin cúc áo trong đồng hồ đeo tay. Acquy dưới yên xe máy. Pin sạc trong điện thoại. Và tấm pin mặt trời trên mái nhà, biến ánh sáng thành điện. Còn bóng đèn hay quạt điện thì không phải nguồn điện: chúng dùng điện, chứ không cung cấp điện. ### 2:14 Vật dẫn điện, vật cách điện Có phải vật nào cũng cho dòng điện chạy qua không? Mình làm một bộ thử: pin, bóng đèn, và hai đầu dây để hở. Chạm hai đầu dây vào một chiếc chìa khoá bằng thép: đèn sáng! Dòng điện chạy qua được chìa khoá. Chìa khoá là vật dẫn điện. Thay bằng một chiếc thước nhựa: đèn không sáng. Thước nhựa là vật không dẫn điện, còn gọi là vật cách điện. Vật dẫn điện cho dòng điện chạy qua, thường làm bằng kim loại như đồng, nhôm, sắt. Vật cách điện không cho dòng điện chạy qua, như nhựa, cao su, sứ, thuỷ tinh, gỗ khô. Ví dụ thứ hai: chiếc tua vít của thợ điện. Thân bằng thép để dẫn điện, còn cán bọc nhựa cách điện, để tay người thợ được an toàn. Chú ý: nước dùng hằng ngày có lẫn chất tan nên dẫn điện được. Đừng chạm vào đồ điện khi tay ướt. ### 3:08 Dạng 1: Có dòng điện không? Dạng 1: Có dòng điện hay không? Cách làm: tìm hạt mang điện, rồi hỏi: chúng có cùng dịch chuyển về một hướng không? Có hướng thì có dòng điện. Đứng yên hoặc chạy lung tung thì không. Bài 1. Trường hợp nào có dòng điện? a) Quạt điện đang quay. b) Quả bóng bay cọ vào áo len, hút dính trên tường. c) Cuộn dây đồng nằm trong hộp, chưa nối vào đâu. Bạn hãy tạm dừng video và thử làm. a) Quạt quay nhờ điện: trong dây quạt, electron đang dịch chuyển có hướng. Có dòng điện. b) Nhiều bạn nghĩ quả bóng bị nhiễm điện thì có dòng điện. Nhưng điện tích trên quả bóng nằm yên, không dịch chuyển. Nên không có dòng điện. c) Dây đồng có sẵn nhiều electron tự do, nhưng chúng chạy lung tung, không có hướng. Cũng không có dòng điện. ### 4:08 Dạng 2: Nguồn điện và hai cực Dạng 2: Nguồn điện và hai cực Cách làm: nguồn điện là vật cung cấp điện. Cực dương (+), cực âm (−); electron đi ra từ cực âm. Bài 2. a) Vật nào là nguồn điện? Acquy ô tô, bóng đèn, pin mặt trời, nồi cơm điện. Bạn hãy tạm dừng video và thử làm. Acquy ô tô và pin mặt trời cung cấp điện, nên là nguồn điện. Bóng đèn và nồi cơm điện chỉ dùng điện. b) Một viên pin tiểu bị mờ hết chữ. Đầu nào là cực dương? Đầu có núm nhô lên là cực dương. Đầu phẳng là cực âm. c) Nối pin với bóng đèn. Bạn Minh nói: “Electron chạy ra từ cực dương.” Đúng hay sai? Sai. Electron mang điện âm: đi ra từ cực âm (−), qua bóng đèn, rồi về cực dương (+). ### 5:14 Dạng 3: Dẫn điện hay cách điện? Dạng 3: Vật dẫn điện hay vật cách điện? Cách làm: xem vật làm bằng chất gì. Kim loại → dẫn điện. Nhựa, cao su, sứ, thuỷ tinh, gỗ khô → cách điện. Bài 3. a) Xếp vào hai nhóm: đồng xu, cục tẩy, đinh sắt, cốc sứ, giấy bạc bọc thức ăn, đũa tre khô. Tạm dừng video và thử xếp nhé. Đồng xu, đinh sắt và giấy bạc làm bằng kim loại: dẫn điện. Cục tẩy, cốc sứ, đũa tre khô: cách điện. Chú ý giấy bạc: trông mỏng như giấy, nhưng thật ra là nhôm, nên dẫn điện. b) Dây sạc điện thoại có lõi đồng, vỏ nhựa. Vì sao? Lõi đồng dẫn điện, để dòng điện chạy tới điện thoại. Vỏ nhựa cách điện, giữ cho dòng điện không truyền ra tay bạn. ### 6:17 Kết bài Tóm lại. Dòng điện là dòng các hạt mang điện dịch chuyển có hướng. Nguồn điện cung cấp năng lượng điện, có hai cực: cực dương và cực âm. Vật dẫn điện cho dòng điện chạy qua, vật cách điện thì không. Làm thêm phiếu bài tập để nhớ lâu hơn nhé. Hẹn gặp lại bạn ở bài sau.