Phân bón hoá học

Không khí quanh ta có gần 4/5 là khí nitơ. Vậy mà cây lúa đứng ngay giữa bầu không khí ấy vẫn có thể "đói đạm": lá vàng, thân còi. Vì cây không lấy được nitơ trong không khí; rễ chỉ hút được nitrogen ở dạng hợp chất tan trong đất. Bài này giúp bạn hiểu cây cần gì, có những loại phân bón nào và bón thế nào cho đúng.

1. Cây cần những nguyên tố nào?

Cũng như bạn cần cơm, rau và một chút vitamin, cây cần ba nhóm nguyên tố dinh dưỡng:

Vì sao phải bón thêm? Khí N₂ trong không khí cây không dùng được; phosphorus nằm trong đá không tan; potassium trong tro, trong nước thì quá ít.

Phân bón hoá học là những hoá chất có chứa nguyên tố dinh dưỡng, được bón cho cây nhằm nâng cao năng suất cây trồng.

2. N, P, K: mỗi thứ một việc

Mẹo nhớ: đạm (N) cho lá · lân (P) cho rễ, hoa, quả · kali (K) cho cây cứng cáp.

• Ví dụ 1. Luống cải lá vàng nhạt, cây còi, chậm lớn → thiếu N → bón phân đạm.
• Ví dụ 2. Giàn cà chua thân lá rất tốt nhưng rễ yếu, ít hoa, ít quả → thiếu P → bón phân lân.

3. Các loại phân bón

• Ví dụ 1. Đất chua nên bón lân nung chảy (tan dần trong đất chua); đất không chua hoặc chua ít nên bón superphosphate.
• Ví dụ 2. KNO₃ (potassium nitrate) cung cấp cùng lúc hai nguyên tố: K và N.

4. Bón phân đúng cách

Bón nhiều chưa chắc đã tốt. Phân dư thừa:

• bị rửa trôi, ngấm vào nước ngầm, chảy ra sông hồ → ô nhiễm đất và nước;
• bị phân huỷ thành khí ammonia, nitrogen oxide → ô nhiễm không khí;
• tồn dư trong rau quả → hại sức khoẻ.

Quy tắc "4 đúng": đúng liều · đúng loại · đúng lúc · đúng nơi.

Nên dùng thêm phân hữu cơ (ủ từ rau thừa, vỏ củ quả) để đất tơi xốp. Khi bón phân: đeo găng tay, khẩu trang; cất phân xa bếp, xa tầm tay trẻ nhỏ.

Lỗi hay gặp

• "Không khí đầy nitơ nên không cần bón đạm." Sai: cây không dùng trực tiếp khí N₂ (chỉ một số vi khuẩn ở nốt sần rễ cây họ đậu mới "cố định" được nitơ).
• Nhầm vai trò N, P, K. Lá vàng, còi là thiếu N, không phải thiếu K. Ít hoa, ít quả là thiếu P.
• Đất chua mà bón superphosphate. Nên chọn lân nung chảy, vì nó tan dần trong đất chua; superphosphate còn làm đất chua thêm.
• "Vi lượng cần ít nên bỏ qua được." Sai: cần rất ít nhưng thiếu thì cây phát triển kém.
• Bón càng nhiều càng tốt. Sai: dư thừa gây ô nhiễm và tồn dư hoá chất.

Bài tập theo dạng

Dạng 1. Phân này cung cấp nguyên tố nào?

Cách làm: nhìn công thức, tìm xem có N, P hay K.

1. Mỗi chất sau cung cấp nguyên tố dinh dưỡng đa lượng nào: a) (NH₄)₂SO₄; b) Ca(H₂PO₄)₂; c) K₂CO₃; d) KNO₃?

Dạng 2. Chọn phân theo tình huống

Cách làm: ① cây đang cần gì? ② đất ra sao? ③ chọn loại phân.

2. a) Ruộng rau muống lá vàng nhạt, cây chậm lớn. b) Vườn ớt sắp ra hoa, muốn đậu nhiều quả. c) Đất vườn bị chua, cần bón lân: chọn lân nung chảy hay superphosphate?

Dạng 3 (mở rộng). Phần trăm nitrogen trong phân đạm

Phần này không có trong sách giáo khoa, nhưng hay gặp trong đề và trên bao bì phân bón. Cách làm: %N = (khối lượng N trong 1 mol) : (khối lượng mol) · 100%.

3. So sánh %N trong urea (NH₂)₂CO và ammonium nitrate NH₄NO₃.

4. Muốn bón 7 kg nitrogen cho ruộng thì cần bao nhiêu kg NH₄NO₃?

Chuyện bên lề

• Phân chim và diêm tiêu. Trước thế kỉ 20, nguồn đạm chính của nhà nông là phân chim (guano) và diêm tiêu, phải khai thác ở những hòn đảo nhiệt đới và vùng mỏ xa xôi rồi chở bằng tàu biển.
• Superphosphate ra đời năm 1842. John Bennet Lawes (Anh) nhận bằng sáng chế cách cho quặng phosphate (hoặc xương) tác dụng với sulfuric acid để tạo phân lân dễ tan hơn. Năm 1843 ông mở nhà máy phân bón nhân tạo đầu tiên và lập trạm thí nghiệm Rothamsted, nơi có những thí nghiệm đồng ruộng kéo dài tới tận ngày nay.
• Ai nói cây "ăn" khoáng chất? Người ta từng tin cây lớn lên nhờ "ăn" mùn. Carl Sprengel (Đức) bác bỏ điều đó từ 1826–1828; Justus von Liebig phổ biến rộng rãi ý tưởng này trong cuốn sách năm 1840 nên hay được gọi là "cha đẻ ngành phân bón".
• "Bánh mì từ không khí". Năm 1909, nhà hoá học Đức Fritz Haber trình diễn cách tạo ammonia từ khí nitơ và hydrogen: N₂ + 3H₂ → 2NH₃. Năm 1913, Carl Bosch đưa cách làm ấy vào nhà máy đầu tiên ở Oppau (Đức). Ngày nay, khoảng một nửa dân số thế giới được nuôi sống nhờ phân đạm làm theo cách này. Mặt trái: phân đạm dư thừa gây ô nhiễm nước và không khí, nên mới cần quy tắc "4 đúng".

Trò chơi ở nhà (5 phút)

Đọc bao phân bón. Tìm một bao (hoặc gói) phân bón cây cảnh trong nhà hay ngoài cửa hàng. Tìm ba con số kiểu "16-16-8" hoặc "20-20-15": đó là phần trăm đạm, lân, kali (tính theo N, P₂O₅, K₂O). Đoán xem loại phân đó hợp với cây lấy lá, cây ra hoa hay cây lấy củ quả.

Bác sĩ cây. Đi một vòng quanh chậu cây trong nhà: cây nào lá vàng nhạt (thiếu N?), cây nào tốt lá mà không chịu ra hoa (thiếu P?), cây nào thân yếu, dễ đổ (thiếu K?). Ghi "bệnh án" và đề xuất loại phân theo quy tắc 4 đúng.